वाच्य परिवर्तन
वाच्यम् किम्?
क्रियायाः प्रयोगः कस्य आधार, इसे वाच्यम् कहते हैं।
संस्कृत में मुख्यतः तीन प्रकार के वाच्य होते हैं—
कर्तृवाच्यम् (Active Voice)
कर्मवाच्यम् (Passive Voice)
भाववाच्यम् (Impersonal Voice)
मुख्यतः कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य परिवर्तन पढ़ाया जाता है।
1. कर्तृवाच्यम्
(Active Voice)
जिस वाक्य में कर्ता प्रधान होता है, वहाँ कर्तृवाच्य होता है।
उदाहरणम्
रामः पुस्तकं पठति।
बालकः फलम् खादति।
छात्राः पाठं लिखन्ति।
यहाँ कार्य करने वाला (कर्ता) मुख्य है।
2. कर्मवाच्यम् (Passive Voice)
जिस वाक्य में कर्म प्रधान होता है, वहाँ कर्मवाच्य होता है।
उदाहरणम्
रामेण पुस्तकं पठ्यते।
बालकेन फलम् खाद्यते।
छात्रैः पाठः लिख्यते।
यहाँ कर्म को महत्व दिया गया है।
वाच्यपरिवर्तनस्य नियमाः
कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य
नियम 1
कर्ता (प्रथमा) → तृतीया विभक्ति
रामः पुस्तकं पठति।
→ रामेण पुस्तकं पठ्यते।
नियम 2
कर्म (द्वितीया) → प्रथमा विभक्ति
रामः पुस्तकं पठति।
→ रामेण पुस्तकम् पठ्यते।
नियम 3
क्रिया कर्मवाच्यरूपे परिवर्तते
पठति → पठ्यते
लिखति → लिख्यते
खादति → खाद्यते
पश्यति → दृश्यते
एकवचन, द्विवचन, बहुवचन
कर्तृवाच्य
बालकः फलं खादति।
====बालकेन फलं खाद्यते।
कर्तृवाच्य
बालकौ फलं खादतः।
====बालकाभ्यां फलं खाद्यते।
कर्तृवाच्य
बालकाः फलं खादन्ति।
====बालकैः फलं खाद्यते।
उदाहरणानि
1.
रामः पुस्तकं पठति।
कर्मवाच्यम्
रामेण पुस्तकं पठ्यते।
2.
बालकः पत्रं लिखति।
कर्मवाच्यम्
बालकेन पत्रं लिख्यते।
3.
छात्राः पाठं स्मरन्ति।
कर्मवाच्यम्
छात्रैः पाठः स्मर्यते।
4.
सीता गीतं गायति।
कर्मवाच्यम्
सीतया गीतं गीयते।
