भाग १ — कृत्-प्रत्ययाः (Krit Pratyayas)
परिभाषा:
कृत्-प्रत्यय वे प्रत्यय हैं जो सीधे धातु (Verbal Root) में जोड़े जाते हैं।
१. क्त (kta)
अर्थ (Meaning)
English: Past Passive Participle — "done", "completed"
Hindi: भूतकाल में सम्पन्न कार्य — "किया गया", "हुआ"
नियम
धातु + क्त → भूतकालीन कर्मणि विशेषण
लिंग-परिवर्तन (Gender Changes)
क्त-प्रत्यय से बने शब्द तीनों लिंगों में रूपान्तरित होते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
रामेण रावणः हतः। — राम के द्वारा रावण मारा गया।
माता द्वारा भोजनं पक्वम्। — माँ के द्वारा भोजन पकाया गया।
छात्रेण पाठः पठितः। — छात्र द्वारा पाठ पढ़ा गया।
बालिका विद्यालयं गता। — लड़की विद्यालय गई।
तेन कार्यं कृतम्। — उसके द्वारा कार्य किया गया।
वार्ता श्रुता। — बात सुनी गई।
२. क्तवतु (ktavatu)
अर्थ (Meaning)
English: Past Active Participle — "one who has done"
Hindi: भूतकाल में काम करने वाला — "जिसने किया", "किया हुआ (कर्ता के अर्थ में)"
नियम
धातु + क्तवतु → भूतकालीन कर्तरि विशेषण
लिंग-परिवर्तन
क्तवतु-प्रत्यय से बने शब्द मतुप् की भाँति तीनों लिंगों में रूपान्तरित होते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
रामः वनं गतवान्।
सीता पुस्तकं पठितवती।
बालकः फलं खादितवान्।
मात्रा पत्रं लिखितवती।
तेन धनं दत्तवान्।
शिशुः दुग्धं पीतवान्।
३. तव्यत् (tavyat)
अर्थ (Meaning)
English: Gerundive — "must be done", "should be done"
Hindi: कर्तव्य या आवश्यकता — "करना चाहिए", "करना आवश्यक है"
नियम
धातु + तव्यत् → विधि-अर्थक कर्मणि विशेषण
लिंग-परिवर्तन
वाक्य-उदाहरणानि
छात्रेण पाठः पठितव्यः।
मात्रे सेवा कर्तव्या।
सत्यं वक्तव्यम्।
दरिद्राय धनं दातव्यम्।
प्रतिदिनं व्यायामः करणीयः।
गुरोः आज्ञा पालनीया।
४. अनीयर् (anīyar)
अर्थ (Meaning)
English: Worthy of being done
Hindi: योग्यता का बोध — "करने योग्य"
नियम
धातु + अनीयर् → योग्यता-अर्थक कर्मणि विशेषण
लिंग-परिवर्तन
वाक्य-उदाहरणानि
इदं पुस्तकं पठनीयम्।
गुरुः वन्दनीयः।
इयं कथा श्रवणीया।
माता पूजनीया अस्ति।
एतत् वनं रक्षणीयम्।
अयं संगीतः श्रवणीयः।
तव्यत् और अनीयर् में अन्तर
तव्यत् - आवश्यकता / कर्तव्य
अनीयर्- योग्यता / उचितता
५. शतृ (śatṛ)
अर्थ (Meaning)
English: Present Active Participle — "one who is doing"
Hindi: अभी करने वाला — "करता हुआ", "जो अभी कर रहा है" (परस्मैपदी धातुओं में)
नियम
परस्मैपदी धातु + शतृ → वर्तमान कर्तृवाचक विशेषण
लिंग-परिवर्तन
शतृ-प्रत्ययान्त शब्द तीनों लिंगों में रूपान्तरित होते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
पठन् बालः मेधावी भवति।
गच्छन् पुरुषः मार्गं न पश्यति।
हसन्ती बाला सुन्दरा दृश्यते।
धावन् बालकः गृहं गतः।
गायन् गायकः मञ्चे अतिष्ठत्।
क्रीडन्त्यः बालिकाः उद्याने सन्ति।
६. शानच् (śānac)
अर्थ (Meaning)
English: Present Middle Participle — "one who is doing (for oneself)"
Hindi: अभी करता हुआ — "करता हुआ" (आत्मनेपदी धातुओं में)
नियम
आत्मनेपदी धातु + शानच् → वर्तमान कर्तृवाचक विशेषण (-मान रूप)
लिंग-परिवर्तन
शानच्-प्रत्ययान्त शब्द तीनों लिंगों में रूपान्तरित होते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
गुरुं सेवमानः शिष्यः ज्ञानं लभते।
मातरं सेवमाना पुत्री सुखं प्राप्नोति।
सः स्वयं श्रेष्ठं मन्यमानः अहङ्कारी अस्ति।
धनं याचमानः बालकः द्वारि अतिष्ठत्।
वर्तमाने काले अभ्यासः आवश्यकः।
फलं लभमानः कृषकः प्रसन्नः।
७. क्तिन् (ktin)
अर्थ (Meaning)
English: Abstract Feminine Noun — "-tion", "-ity"
Hindi: क्रिया का भाव — "करने का भाव / कार्य"
नियम
धातु + क्तिन् → स्त्रीलिंग भाव-वाचक संज्ञा (-ति रूप)
लिंग-परिवर्तन
क्तिन्-प्रत्ययान्त शब्द सदा स्त्रीलिंग होते हैं।
इनका लिंग नहीं बदलता।
ये इकारान्त स्त्रीलिंग (मति, गति, शक्ति आदि) की भाँति चलते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
भक्त्या ईश्वरः प्राप्यते।
बुद्धिः मानवस्य श्रेष्ठं रत्नम्।
शक्तिः विना कार्यं न सिद्ध्यति।
मुक्तिः सर्वेषां लक्ष्यम्।
तस्य स्मृतिः अतीव तीव्रा।
युक्त्या कठिनं कार्यमपि सरलं भवति।
८. क्त्वा (ktvā)
अर्थ (Meaning)
English: Gerund / Absolutive — "having done"
Hindi: पहले की गई क्रिया — "करके", "करने के बाद"
नियम
(उपसर्ग-रहित) धातु + क्त्वा → अव्यय
लिंग-परिवर्तन
क्त्वा अव्यय है।
इसमें लिंग, वचन, विभक्ति का कोई परिवर्तन नहीं होता।
वाक्य-उदाहरणानि
भोजनं कृत्वा रामः विद्यालयं गतः।
स्नात्वा देवं नमति।
पुस्तकं पठित्वा बालकः सुप्तः।
दृष्ट्वा तं सा प्रसन्ना जाता।
गुरुं नत्वा शिष्यः पाठं पठति।
लिखित्वा पत्रं सः प्रेषितवान्।
महत्त्वपूर्ण नियम
क्त्वा केवल तब प्रयुक्त होता है जब दोनों क्रियाओं का कर्ता एक ही हो।
❌ रामः गत्वा सीता खादति।
✅ रामः गत्वा खादति।
९. ल्यप् (lyap)
अर्थ (Meaning)
English: Gerund with Prefix
Hindi: उपसर्ग वाली धातु में "करके" का अर्थ
नियम
उपसर्ग + धातु + ल्यप् → अव्यय (-य रूप)
लिंग-परिवर्तन
ल्यप् भी अव्यय है।
कोई लिंग, वचन, विभक्ति परिवर्तन नहीं होता।
वाक्य-उदाहरणानि
विद्यालयम् आगत्य छात्रः पठति।
गुरुं प्रणम्य शिष्यः उपविशति।
वनं विचर्य ऋषिः आश्रमं गतः।
सभां आगत्य राजा भाषणं दत्तवान्।
जलं पीत्वा उपविश्य सः विश्रान्तः।
मन्दिरं गत्वा प्रणम्य च सः गृहम् आगतः।
१०. तुमुन् (tumun)
अर्थ (Meaning)
English: Infinitive — "to do", "in order to do"
Hindi: उद्देश्य का बोध — "करने के लिए", "करने हेतु"
नियम
धातु + तुमुन् → अव्यय (-तुम् रूप)
लिंग-परिवर्तन
तुमुन् अव्यय है।
इसमें लिंग, वचन, विभक्ति का कोई परिवर्तन नहीं होता।
वाक्य-उदाहरणानि
रामः फलं खादितुम् इच्छति।
सः विद्यां प्राप्तुं गुरुकुलं गतः।
बालकः क्रीडितुं बहिर्गतः।
सा पुस्तकं क्रेतुं बाजारं गता।
वक्तुं समर्थः किन्तु लिखितुम् असमर्थः।
जलं पातुं पिपासितः बालकः कूपं गतः।
११. तृच् (tṛc)
अर्थ (Meaning)
English: Agent Noun — "-er", "-or", "one who does"
Hindi: काम करने वाला — "करने वाला", "कर्ता"
नियम
धातु + तृच् → कर्तृवाचक संज्ञा
(ऋकारान्त शब्द, पितृ-शब्दवत् रूप)
लिंग-परिवर्तन
तृच्-प्रत्ययान्त शब्द तीनों लिंगों में रूपान्तरित होते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
सः उत्तमः नेता अस्ति।
सा देशस्य महती नेत्री आसीत्।
दाता सदा सुखी भवति।
श्रोता यदि मनोयोगेन शृणोति तदा ज्ञानं प्राप्नोति।
कर्ता एव भोक्ता।
सा उत्तमा पठित्री आसीत्।
भाग २ — तद्धित-प्रत्ययाः (Taddhita Pratyayas)
परिभाषा
तद्धित-प्रत्यय वे प्रत्यय हैं जो संज्ञा या विशेषण में जोड़े जाते हैं।
१. मतुप् (matup)
अर्थ (Meaning)
English: Possessive — "one who has"
Hindi: अधिकार / स्वामित्व का बोध — "वाला"
नियम
शब्द + मतुप् → स्वामित्व-वाचक विशेषण
यदि शब्द के अन्त में a, ā, i हो → वत् / वान्
अन्यत्र → मत् / मान्
लिंग-परिवर्तन
वाक्य-उदाहरणानि
धनवान् पुरुषः दानं करोति।
बुद्धिमती छात्रा सर्वदा प्रथमा भवति।
बलवान् सिंहः वने राजते।
गुणवती नारी गृहस्य लक्ष्मी।
श्रीमान् राजा प्रजां पालयति।
भगवती दुर्गा सर्वान् रक्षति।
२. इन् (in)
अर्थ (Meaning)
English: Characterized by, Possessive
Hindi: स्वभाव से युक्त — "वाला"
नियम
शब्द + इन् → इन्-प्रत्ययान्त विशेषण
लिंग-परिवर्तन
वाक्य-उदाहरणानि
योगी सदा शान्तः भवति।
योगिनी वने ध्यानं करोति।
मन्त्री राज्यस्य हिताय कार्यं करोति।
हस्ती वने विचरति।
तपस्वी वने तपः करोति।
तपस्विनी हिमालये तपः अकरोत्।
३. ठक् (ṭhak)
अर्थ (Meaning)
English: Relational Adjective
Hindi: सम्बन्ध-वाचक विशेषण (-इक)
नियम
शब्द + ठक् → -इक (-ika)
लिंग-परिवर्तन
वाक्य-उदाहरणानि
ऐतिहासिकः महोत्सवः नगरे अभवत्।
धार्मिकः पुरुषः सत्यं वदति।
दैनिकं कार्यं नियमेन करणीयम्।
आर्थिकी स्थितिः सुदृढा भवेत्।
वैयाकरणिकः पण्डितः सभायां भाषणं दत्तवान्।
नागरिका स्वकर्तव्यं जानाति।
४. ठञ् (ṭhañ)
अर्थ (Meaning)
English: Relational Adjective with Vṛddhi
Hindi: सम्बन्ध-वाचक विशेषण (वृद्धि सहित -इक)
नियम
शब्द + ठञ् → -इक
आदि-स्वर में वृद्धि होती है।
अ → आ
इ → ऐ
उ → औ
वाक्य-उदाहरणानि
शारीरिकं स्वास्थ्यं मानसिकस्वास्थ्यात् भिन्नम्।
मानसिकः तनावः हानिकरः।
वाणिज्यिकः व्यवहारः नीतिपूर्णः भवेत्।
पार्वतिकाः जनाः सरलाः भवन्ति।
मानसिका शक्तिः असाधारणी।
६. तल् (tal)
अर्थ (Meaning)
English: Abstract Feminine Noun — "-ness", "-ity"
Hindi: गुण/अवस्था का बोध — "पन", "-ता"
नियम
संज्ञा/विशेषण + तल् → भाव-वाचक स्त्रीलिंग संज्ञा
लिंग-परिवर्तन
तल्-प्रत्ययान्त शब्द सदा स्त्रीलिंग होते हैं।
इनका लिंग नहीं बदलता।
ये आकारान्त स्त्रीलिंग की भाँति चलते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
सरलता मानवस्य भूषणम्।
महत्ता स्वयमेव प्रकाशते।
मृदुता वाचि सर्वदा रक्षणीया।
समानता समाजस्य आधारः।
मूर्खता क्षम्या, दुर्जनता न क्षम्या।
सुन्दरता मनसः शान्तिं ददाति।
भाग ३ — स्त्री-प्रत्ययौ (Strī Pratyayas)
परिभाषा
स्त्री-प्रत्यय वे प्रत्यय हैं जिनकी सहायता से पुंलिंग शब्दों से स्त्रीलिंग शब्द बनाए जाते हैं।
१. टाप् (ṭāp)
अर्थ (Meaning)
English: Feminine Suffix (-आ)
Hindi: पुंलिंग शब्दों से स्त्रीलिंग शब्द बनाना
नियम
अकारान्त पुंलिंग शब्द + टाप् → आकारान्त स्त्रीलिंग शब्द
लिंग-परिवर्तन
टाप् स्वयं स्त्रीलिंग बनाने वाला प्रत्यय है।
इससे बने सभी शब्द स्त्रीलिंग होते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
बाला विद्यालयं गच्छति।
छात्रा परीक्षायां प्रथमा अभवत्।
शिष्या गुरोः चरणौ वन्दते।
अश्वा वेगेन धावति।
वृद्धा स्त्री मन्दिरे प्रतिदिनं गच्छति।
कान्ता पतिं प्रसन्नं करोति।
२. ङीप् (ṅīp)
अर्थ (Meaning)
English: Feminine Suffix (-ई)
Hindi: विशेष वर्गों में पुंलिंग से स्त्रीलिंग बनाना
नियम
निर्दिष्ट पुंलिंग शब्द + ङीप् → ईकारान्त स्त्रीलिंग
ङीप् कब लगता है?
१. जाति-वाचक शब्दों में
ब्राह्मण → ब्राह्मणी
क्षत्रिय → क्षत्रियाणी
२. मतुप्-प्रत्ययान्त शब्दों में
धनवान् → धनवती
गुणवान् → गुणवती
३. इन्-प्रत्ययान्त शब्दों में
योगी → योगिनी
तपस्वी → तपस्विनी
४. तृच्-प्रत्ययान्त शब्दों में
नेता → नेत्री
५. विशेष व्यवसाय-वाचक शब्दों में
नर्तक → नर्तकी
पाचक → पाचकी
लिंग-परिवर्तन
ङीप् स्वयं स्त्रीलिंग बनाने वाला प्रत्यय है।
इससे बने सभी शब्द ईकारान्त स्त्रीलिंग होते हैं।
वाक्य-उदाहरणानि
योगिनी वने तपः करोति।
राज्ञी राजप्रासादे वसति।
तपस्विनी हिमालये तपः अकरोत्।
धनवती नारी समाजे सम्माना प्राप्नोति।
गुणवती पुत्री पितुः गौरवम्।
नर्तकी मञ्चे नृत्यं कृतवती।