उपपद विभक्ति
उपपदविभक्तिः किम्?
जब किसी विशेष शब्द (उपपद) के कारण किसी संज्ञा या सर्वनाम में एक निश्चित विभक्ति का प्रयोग किया जाता है, तब उसे उपपदविभक्तिः कहते हैं। इसमें विभक्ति का निर्धारण कारक से नहीं, बल्कि उस विशेष शब्द के कारण होता है।
1. द्वितीया-विभक्तिः (Accusative Case)
इन शब्दों के साथ द्वितीया विभक्ति होती है:
अभितः, परितः, उभयतः, सर्वतः, प्रति, धिक्
उदाहरणानि
विद्यालयम् अभितः वृक्षाः सन्ति।
गुरुम् प्रति श्रद्धा भवेत्।
विद्यालयम् परितः उद्यानम् अस्ति।
दुष्टं धिक्।
स्मरणीयम्
अभितः, परितः, उभयतः, सर्वतः, प्रति, धिक् → द्वितीया
2. तृतीया-विभक्तिः (Instrumental Case)
इन शब्दों के साथ तृतीया विभक्ति होती है:
सह, सार्धम्, समम्, साकम्, विना, अलम्
उदाहरणानि
रामेण सह सीता गच्छति।
मित्रेण सार्धम् अहं क्रीडामि।
जनैः समम् कार्यं कुरु।
ज्ञानेन विना जीवनं न शोभते।
विवादेन अलम्।
स्मरणीयम्
सह, सार्धम्, समम्, साकम्, विना, अलम् → तृतीया
3. चतुर्थी-विभक्तिः (Dative Case)
इन शब्दों के साथ चतुर्थी विभक्ति होती है:
नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, वषट्
उदाहरणानि
गुरवे नमः।
देवाय नमः।
जनेभ्यः स्वस्ति।
अग्नये स्वाहा।
स्मरणीयम्
नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, वषट् → चतुर्थी
4. पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative Case)
इन शब्दों के साथ पञ्चमी विभक्ति होती है:
भयम्, भी, रक्ष् (रक्षण), पृथक्, विना (कभी-कभी)
उदाहरणानि
सिंहात् बालकः बिभेति।
चोरात् रक्षति।
मित्रात् पृथक् तिष्ठति।
दुःखात् मुच्यते।
स्मरणीयम्
भी, भय, रक्ष्, पृथक् → पञ्चमी
5. षष्ठी-विभक्तिः (Genitive Case)
इन शब्दों के साथ षष्ठी विभक्ति होती है:
पुरतः, पश्चात्, उपरि, अधः, मध्ये, दक्षिणतः, वामतः, समीपे, निकटे
उदाहरणानि
विद्यालयस्य पुरतः उद्यानम् अस्ति।
गृहस्य पश्चात् वृक्षः अस्ति।
मेजस्य उपरि पुस्तकम् अस्ति।
वृक्षस्य अधः बालकः उपविष्टः।
स्मरणीयम्
पुरतः, पश्चात्, उपरि, अधः, मध्ये → षष्ठी
6. सप्तमी-विभक्तिः (Locative Case)
इन शब्दों के साथ सप्तमी विभक्ति होती है:
स्नेहः, निपुणः, कुशलः, दक्षः, तत्परः, विश्वासः
उदाहरणानि
रामः पठने निपुणः अस्ति।
बालकः कार्ये दक्षः अस्ति।
छात्रः अध्ययने तत्परः अस्ति।
मम गुरौ विश्वासः अस्ति।
स्मरणीयम्
निपुणः, कुशलः, दक्षः, तत्परः, विश्वासः → सप्तमी